Tegen de razernij

Het verhaal van Bemelen

TEGEN DE RAZERNIJ

Aardigheidje vooraf. Sint Hubertus - 3 november is zijn naamdag - is een van de populairste heiligen op de katholieke jaarkalender. Ook in Bemelen. Wie de registers van de burgerlijke stand over de jaren 1797-1940 doorploegt, ziet dat van de ongeveer duizend borelingen die in die periode in de toen nog zelfstandige gemeente Bemelen werden aangegeven ruim 25 procent Hubertus of Hubertina als doopnaam kreeg. In de meeste gevallen als tweede of derde naam van het lijstje, maar toch… Roepnamen als Bèr, Hoebaer of Bertien waren zeker geen uitzondering.

Waaraan heeft Hubertus die populariteit te danken? De meesten kennen hem als patroon van de jacht. Maar die rol kreeg hij pas in de loop van de 18de eeuw. Vóór die tijd - en ook daarna nog, tot ver in de vorige eeuw - was hij in de ogen van het gewone volk veel bekender, en ook veel belangrijker, als beschermheilige tegen hondsdolheid.

Hondsdolheid of rabiës is vandaag de dag in Nederland nauwelijks nog onderwerp van gesprek. Dit land is officieel rabiësvrij. Maar wat we wel eens vergeten: wereldwijd komt de ziekte nog in meer dan honderd landen voor, en vallen er jaarlijks zo’n 50.000 slachtoffers.
Ooit was hondsdolheid, vroeger ook wel ‘de razernij’ genoemd, ook in onze streken een van de meest gevreesde ziektes. Rabiës - de Latijnse term voor waanzin, razernij, woede - wordt veroorzaakt door een virus, het lyssavirus, en overgedragen via het speeksel van besmette zoogdieren, zoals honden, katten, vossen en vleermuizen. Honden zijn wereldwijd nog steeds de meest bekende ‘dragers’, omdat zij van oudsher heel nauw met het menselijke bestaan verbonden zijn. Besmette honden die de ernstigste vorm van rabiës hebben, worden extreem agressief en bijterig, overgevoelig voor licht, geluid en aanraking, en gaan overvloedig kwijlen en schuimbekken.
Voor mensen is de beet van een besmet dier levensgevaarlijk, als er niet direct medisch ingegrepen wordt. Tegenwoordig is vaccinatie mogelijk, dankzij Louis Pasteur (1822-1895) die een vaccin tegen rabiës ontwikkelde, maar vóór die uitvinding was hondsdolheid in onze omgeving bijna zonder uitzondering dodelijk.

En daar komt Sint-Hubertus om de hoek kijken. Hubertus - hij leefde van 655 tot 727 - was volgens de overlevering de laatste bisschop van Maastricht. Hij werd na zijn dood heilig verklaard, omdat hij in het jaar 719 in de kerk van het Belgische Villers l’Evêque een met hondsdolheid besmette man het leven gered zou hebben. In het jaar 825 werd zijn stoffelijk overschot overgebracht naar de benedictijner abdij in Andage in de Ardennen, dat al snel daarna Saint-Hubert werd genoemd, en daar in een zilveren schrijn bijgezet. Saint-Hubert groeide al snel uit tot een zeer druk bezocht bedevaartsoord, speciaal voor wie bescherming zocht tegen hondsdolheid.
Wie door een van hondsdolheid verdachte hond gebeten werd, moest volgens de overlevering binnen negen dagen het heiligdom in de Ardennen bezoeken. Daar werden de ‘patiënten’ vastgebonden, en kregen ze een sneetje in hun hoofd waarin een draadje werd gelegd van de stola die Hubertus bij zijn leven als geschenk uit de hemel ontvangen zou hebben.

Hondeneigenaren in Limburg bezochten met hun dier(en) meestal een kluizenaar of een klooster in de directe omgeving dat over een ‘Sint-Hubertussleutel’ beschikte. Dat was een metalen brandmerk, in de vorm van een jachthoorn of een jacobsschelp, dat in Saint-Hubert ‘aangestreken’ was aan de stola van Hubertus, en daardoor de kracht had gekregen om hondsdolheid uit te bannen. Met die sleutel werden ‘verdachte’ honden tijdens een speciaal door de abdij van Saint-Hubert voorgeschreven ritueel op hun kop gebrandmerkt, meestal trouwens niet meer dan geschroeid, waarna ze negen dagen in quarantaine moesten en gevoed werden met aan Hubertus gewijd brood. Overigens werd die brandmerk-methode volgens de overlevering ook wel toegepast bij besmette mensen, maar dan wat doortastender. Dezelfde overlevering vertelt niet of dat ook hielp…

De Nederlandse wetgever nam vanaf het begin van de 19de eeuw - wellicht al vroeger, maar daar zijn te weinig gegevens over bekend - geen genoegen met deze vorm van hondsdolheidsbestrijding. Zo gauw zich ergens een verdacht geval voordeed, werden strenge maatregelen afgekondigd om verspreiding van de ziekte te voorkomen. Advertenties uit de kranten van die tijd leren dat er in ieder geval van elk verdacht geval melding moest worden gemaakt, waarna voor een groter gebied werd verordonneerd dat honden aan de ketting moesten, of (later) een muilkorf moesten dragen. Verdachte honden werden meestal doodgeschoten, en bij ernstige verdenkingen werden zelfs speciale ‘hondenslagers’ ingeschakeld om alle zwerfhonden af te schieten. Overtredingen werden beboet. In de kranten verschenen regelmatig lijstjes van personen die zich niet aan de regels hadden gehouden en voor de rechter moesten verschijnen. Onder wie, in mei 1912, de landbouwer J.U. uit Bemelen. Hij kreeg een boete van één gulden, te vervangen door twee dagen cel.

Rond 1925 was Nederland zo goed als hondsdolheidvrij. Maar bij tijd en wijle dook de besmetting daarna nog op, bijvoorbeeld in de jaren 1976/77 en 1984/85. Dan was er doorgaans sprake van besmette vossen. In december 1983 meldde het Limburgs Dagblad dat er in de omgeving van Margraten en Eijsden drie besmette vossen waren geschoten, waarvan één achter een van de woningen aan de Steeg in Bemelen. De overlast voor de bevolking bleef beperkt tot een tijdelijke aanlijnplicht voor honden.
Een heel verhaal, al met al.

Het enige dat er in Bemelen van is overgebleven, buiten de lange lijst van Hubertussen en Hubertinas in het bevolkingsregister, is het aan Hubertus gewijde brood dat wordt uitgedeeld tijdens de jaarlijkse zegening van paarden en honden. Een mooie traditie met een lange historie.

Fotobijschriften:

Bidprentje met een afbeelding van Sint-Hubertus.
Een ‘Hubertussleutel’, in dit geval met een brandmerk in de vorm van een jacobsschelp.
Waarschuwingen en meldingen over hondsdolheid waren eind 19e en begin 20e eeuw schering en inslag in de Limburgse kranten.
Uitdelen van het Hubertusbrood in Bemelen tijdens de jaarlijkse zegening van paarden en honden, hier door wijlen pastoor Wiel van Eijk S.M.A. (Foto Paul Nieuwenhuis).

Heemkunderubriek Tump november 2026