Een bosje kruiden - Stichting Heemkunde Bemelen

De Romeinse dichter Marcus Annaeus Lucanus (39 tot 65 na Christus) beschreef in zijn boek Pharsalia al over oeroude rituelen bij Germaanse stammen, zoals een offerfeest waarbij negen kruiden in het vuur werden geworpen om de goden te danken en kwade geesten te verdrijven. In datzelfde vuur moesten ook de eerste vruchten van het land geofferd worden aan Frigga of Freya, de beschermgodin van de natuur.

Zoals veel van oorsprong heidense rituelen, werden ook deze ‘zoenoffers’ op een gegeven moment door de steeds sterker wordende Rooms-Katholieke kerk ‘gekerstend’, in een aangepaste vorm opgenomen in de christelijke jaarkalender. In dit geval werd dat de traditie van de kroedwösj, gekoppeld aan de feestdag van Maria Hemelvaart. Opmerkelijk detail: in de Bijbel is nergens sprake van de hemelvaart van Maria. Het feest van Maria Tenhemelopneming werd in het jaar 582 ingevoerd door keizer Mauricius van het Oost-Romeinse of Byzantijnse rijk. Pas in 1950 maakte paus Pius XII van Maria’s hemelvaart een dogma (een officieel geloofsartikel).

Hoe het ook zij, de kroedwösj raakte onverbrekelijk verbonden met Maria. Een band die versterkt werd door de middeleeuwse legende dat de apostelen bij een bezoek aan het graf van Maria niet haar lichaam aantroffen, maar bloemen en geurende kruiden.

Traditiegetrouw bestaat de kroedwösj in onze streken uit zeven kruiden, hoewel op andere plaatsen, ook in het buitenland, soms negen of nog meer kruiden worden gebruikt. Maar zeven is een heilig getal, dus… De exacte samenstelling wordt omschreven als: twee onheil afwerende kruiden (meestal wilde marjolein en leverkruid/koninginnenkruid), twee helende kruiden (meestal duizendblad, boerenwormkruid, bijvoet of valeriaan), twee broodgranen en een boomvrucht (doorgaans het blad van de walnoot).

Het gezegende kruidenbosje werd van oudsher opgehangen boven de plek waar men het huis binnen ging, om de zegen van de Heer voor het huis en de bewoners af te roepen (al werd vroeger, een restant van de heidense traditie, ook wel gezegd: om het boze oog af te weren), of boven de wieg van een pasgeborene. Vaak diende de kroedwösj ook als bescherming tegen blikseminslag. Dan werd bij het naderen van een onweersbui een enkel takje van de kruidenbos afgebroken en in het vuur gegooid.

Misschien dat de rationele geest van deze tijd met een besmuikte glimlach reageert op rituelen als deze. Maar toch… Veel planten die voor de kroedwösj gebruikt worden, genieten al sinds de oudheid een reputatie vanwege hun genezende en luchtzuiverende werking. Te daken aan bestanddelen die ook vandaag de dag nog een rol spelen bij de behandeling van aandoeningen. Zo wordt de kalmerende van valeriaan en – in iets mindere mate – van wilde marjolein ook vandaag de dag nog geprezen.

De zegening van de kroedwösj vindt niet overal plaats op of rond de feestdag van Maria Tenhemelopneming, officieel 15 augustus. In sommige streken in Europa gebeurt dat op 8 september, door de katholieke kerk uitgeroepen tot geboortedag van Maria. En de kroedwösj is ook niet de enige traditie die gebaseerd is op de oude Germaanse ‘zoenoffers’. Bekend is ook het verbranden van kruiden (Sint-Janskruid, kamille, bijvoet) in het Sint-Jansvuur, rond de feestdag van Sint-Jan op 24 juni.

Maar in Bemelen wordt de traditie rond Maria Hemelvaart in ere gehouden. Vrijwilligers zorgen in de dagen voor het feest voor het verzamelen van de kruiden en verwerken die tot kant en klare bosjes, die op zondag 17 augustus na de mis van 9.30 uur gezegend worden. Wie meer wil weten over de kroedwösj en andere ‘kruidige’ verhalen kan op zaterdag 16 augustus deelnemen aan de begeleide kroedwösj-wandeling van de stichting Heemkunde Bemelen (start 11.00 uur bij de kerk, deelname gratis).

Foto-onderschriften:

FOTO 1: De traditionele kroedwösj.

FOTO 2: Vrijwilligers verwerken de verzamelde kruiden in nette bosjes.

FOTO 3: Boerenwormkruid, het meest gebruikte kruid in de kroedwösj.

Foto’s: Paul Nieuwenhuis (1 en 2), Guus Urlings (3)